އިންސާނާ ނެތުމުގެ ތެރެއިން އުފައްދަވައި، އޭނާގެ ދިރިއުޅުން ވޭތިކުރާނޭ އެންމެހައި މަގުތައް ކޮށްޓަވައިދެއްވި ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާއަށް ޙަމްދާއި ޝުކުރު ކުރަމެވެ. އެކަލާނގެއީ، އެކަލާނގެޔަށާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށާއި، ވެރީންނަށް ކިޔަމަންވުމަށް އަމުރުކުރެއްވި މަތިވެރި އިލާހެވެ. ހަމަ ކަށަވަރުން ވެރިންގެ ތެރެއިން އެންމެ ހެޔޮލަފާ، އެންމެ ޢަދުލުވެރި ވެރިޔަކީ މި އުންމަތުގެ ނަބިއްޔާއެވެ. ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ، އެކަލޭގެފާނަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އާލުންނާއި އަޞްޙާބުންނަށް ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ލައްވާށިއެވެ! އާމީން!
ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައަށްފަހު މި ބިންމަތީގައި ވެރިކަންކުރެއްވި އެންމެ ޢަދުލުވެރި ވެރިންނަކި ޚުލަފާއުއް ރާޝިދޫންއެވެ. އެއަށްފަހު ތަފާތު ޚިލާފާތްތަކެއްގެ މަތީގައި އުންމަތުގެ ވެރިކަން ދެމި އޮތެވެ. އެއިން އެންމެ ފުރަތަމަ، އަދި އެންމެ ބޮޑު ސަރަޙައްދެއްގައި ވެރިކަންކުރި ޚިލާފާތަކި އުމަވީ ޚިލާފަތެވެ.
ކޮންމެޔަކަސް އަޅުގަނޑު މި ސިލްސިލާގައި އަލި އަޅުވާލަން މަސައްކަތްކުރާނީ މުޅި އުމަވީ ދަޢުލަތުގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެ ވަރިކަން ދުށް އެންމެ ޢަދުލުވެރި އެއް ޝަޚްޞިއްޔަތުގެ މައްޗަށެވެ. އާދޭހެވެ. އެއީ ޢުމަރު ބިން ޢަބްދުލްޢަޒީޒެވެ.
ނަސަބުފުޅު
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒަކީ އަބޫ ޙަފުޞް ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒު ބުން މަރުވާނެވެ.އެކަލޭގެފާނުގެ މަންމާފުޅަކީ ޢުމަރު ބުނުލް ޚައްތާބު ރަޟިޔައްﷲ ޢަންހުގެ ދަރިކަލުން ޢާޞިމްގެ ދަރިކަނބަލުން ލައިލާ އުއްމު ޢާޞިމެވެ.އެކަލޭގެފާނުގެ ލަޤަބަކީ "އަލް އަޝައްޖު" އެވެ.މިލަޤަބު އެކަލޭގެފާނަށް ދެވުނީ ދެވުނީ ތުއްޕުޅުއިރުގައި ސަވާރީ އަކަށް އަރުއްވައިގެން އުޅުއްވަނިކޮށް ވެއްޓިވަޑައިގެން އިސްތަށިފުޅު ފަޅައިގެން ދިޔުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.
އެކަލޭގެފާނު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މަދީނަތުލް މުނައްވަރާގައި ޔަޒީދު ބުން މުޢާވިޔަތުގެ ވެރިކަމުގެ ދުވަސްވަރެވެ.އެއީ ހިޖްރައިން 61 ނުވަތަ 63 ވަނަ އަހަރުއެވެ.އަދިވެސް އެހެން ރިވާޔަތެއްގައިވެއެވެ. "ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒް ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މިޞްރުގެ މަދީނަތު ޙަލަވާނުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާފުޅުގެ ދުވަސްވަރުގައެވެ."
ބޮޑުފުޅުވުން
ޢުމަރު ބުނު ޢަބްދުލް ޢަޒީޒުގެ ތުއްޕުޅު ދުވަސްވަރުގައި ކީރިތި ޤުރުއާން ހިތުދަސް ކުރެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު، އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާފުޅު ޢަބްދުލް ޢަޒީޒު، އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުންނަށް ކިޔަވައިވިދާޅުވެދެއްވީ މަދީނާގެ ޢިލްމުވެރީންގެ އަރިހުންނެވެ. މިގޮތުން އެކަލޭގެފާނުގެ މަންމާފުޅުގެ ބޮޑުބޭބެއިންކަމުގައިވާ ޢަބްދުﷲ ބިން ޢުމަރުގެ އަރިހުން ތަޢުލީމާއި ތަރުބިއްޔަތު ލިބިވަޑައިގަތެވެ. މަދީނާގެ ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިއަހުން ފިޤްޙު ޢިލްމާއި ޙަދީޘްގެ ޢިލްމު އުނގެނި ވަޑައިގެންނެވުމުގެ އިތުރަށް އަދަބާއި ޅެންވެރިކަމުގެ ޢިލްމުވެސް އުނގެނިވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އެހެންކަމުން ޢިލްމުވެރިކަމުގައި ފުންނާބު އުސް ބޭކަލެއްކަމުގައި ވެވަޑައިގަތެވެ. ބުނެވޭގޮތުގައި އެދުވަސްވަރުގެ ޢލްމުވެރިންނަކީ ޢުމަރުބިން ޢަބްދުލްޢަޒީޒުގެ ދަރިވަރުންފަދަ ބައެކެވެ. ނުވަތަ މައިމޫރު ބުނު މެހްރާންގެ ރިވާޔަތުންނަމަ "ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒަކީ ޢިލްމުވެރިންގެ ޢިލްމުވެރިޔާއެވެ."
އެކަލޭގެފާނު ޢަބްދުﷲ ބިން ޢުމަރުގެ އަރިހުން ޢިލްމު އުނގެނިވަޑައިގަތުމުގެ އިތުރަށް ޞާލިޙް ބިން ކީސާނުގެ އަރިއަހަށް ވަޑައިގެން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ.އެކަލޭގެފާނު ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒަށް މިސްކިތުގައި ނަމާދުކުރުން އަދާކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަަޒީޒުގެ އެދުރުންގެ ތެރޭގައި ޢުބައިދުﷲ ބިން ޢަބްދުﷲ ބިން ޢަލަބަތު ބުން މަސްޢޫދު ހިމެނި ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ވަރަށް ގިނައިން އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން އެއްޗެތި އޮޅުންފިލުއްވާ އުޅުއްވައެވެ. މަދިނާގައި ހުންނެވި ދިގު މުއްދަތުގައި ތާބީޢި ބޭކަލެއްކަމުގައިވާ ސަޢީދު ބުނުލް މުޞައްޔިބުގެ އަރިހުންވެސް ތަޢުލީމް ޙާޞިލް ކުއެއްވިއެވެ. އެހެންކަމުން އެކަލޭގެފާނުގެ ޝަޚްޞިއްޔަތަށް މި ބޭބޭކަލުންގެ އަސަރުތައް ފޯރުމުގެ ނަތީޖާއަކީ ތަޤްވާވެރިކަމާއި ވަރަޢަވެރިކަމުގެ ތެރެއަށް އެކަލޭގެފާނުވެސް ވެދެވަޑައިގެންނެވުމެވެ.
ޚަލީފާކަން ލިބިވަޑައިގަތުމުގެ ކުރި
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒުގެ ޒުވާން ޢުމުރުފުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަދީނާގައެވެ. މިގޮތުގައި ހުންނަވަނިކޮށް ހިޖުރައިން 85 ވަނަ އަހަރު ބައްޕާފުޅު އަވަހާރަވިއެވެ. އެހިނދު ބޮޑުބޭބޭފުޅު ޢަބްދުލް މަލިކު ބުން މަރުވާން ގެ އަރިހަށް ގެންދަވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުން ފާޠިމާ ބިންތު ޢަބްދުލްމަލިކާއި ކައިވެނި ކޮށްދެއްވިއެވެ. އަދި ދިމިޝްޤުގައި ގަނޑުވަރުތެރޭގައި ގެންގުޅުއްވިއެވެ. މިގޮތުގައި ވަލިދު ބުން ޢަބްދުލްމަލިކުގެ ވެރިކަމާއި ހަމަޔަށް ދިމިޝްޤުގައި ހުންނެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ހިޖުރައިން 86 ވަނަ އަހަރު ޙިޖާޒުކަރައިގެ ވާލީކަން ދެއްވަވާފައި މަދީނާއަށް ފޮނުއްވިއެވެ. އެތާގައި 7 އަހަރު ވާންދެން ހުންނެވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު މީސްތަކުންނާއި މުޢާމަލާތުކޮށް އުޅުއްވުމުގައި ރިވެތި ގޮތްތައް ޚިޔާރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ގޮތްތަކަކީ ތަޤުވާވެރިކަމާއި ވަރަޢަވެރިކަމުގެ ނަމޫނާއެއްކަމުގައި ބަލަންޖެހޭފަދަ ރިވެތި ގޮތްކޮޅެއްކަމުގައި ވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު މައްކާއާއި މަދީނާގެ ވެރިކަމުގައި ހުންނަވަނިކޮށް އެކަމުން ވަކިކުރެއްވީ ޙައްޖާޖު ބިން ޔޫސުފްގެ އެދިވަޑައިގެންނެވުމުގެ މަތިން ހިޖުރައިން 93 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިކަމުގެ ސަބަބުން ވަލީދުގެ އަރިހުގައި ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒަށް ދެވިފައިވާ ދަރަޖައަކަށް އެއްވެސް ބަދަލެއް ނާދެއެވެ.
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒިޒު ބޮޑުފުޅުވެގެންއައިއިރު އެއީ މުއްސަނދި އަދި އެކަމަށް ލޯބިކުރެއްވި ބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ހިންގަވާ މަގުގައި އަތަރުވަސް ހިފާވަރަށް އަތަރު ލައްވާ ބޭކަލެއްކަމުގައި ވިއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ފޭރާންކޮޅު ދިގުކުރެއްވުމާއި ހިނގުމުގައި ޚާއްޞަ ގޮތެއް ގެންގުޅުއްވުމާއި، އިސްތަށިފުޅު ރިތިކޮށް އޮމާންކޮށް ބެހެއްޓެވުންފަދަ އާދަތަކެއް ގެންގުޅުއްވިއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޚަލީފާކަމާއެކު މި ހުރިހައި ކަމެއް ބަދަލުވިއެވެ. ޚަލީފާކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު އެކަލޭގެފާނުގެ ހެދުންކޮޅުތަކަކީ މިޞްރުގެ ދެރަ ފޭރާންކަމުގައި ބަލާ، 12 ދިރުހަމުގެ ފޭރާމެވެ.
އަނބިއަނބި ކަނބަލުންނާއި ދަރިދަރިކަނބަލުން
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒުގެ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އަނބިކަނބަލަކީ ފާޠިމަތު ބުން ޢަބްދުލްމަލިކެވެ. މީގެ އިތުރުން ލުމައިސް ބިންތު ޢަލިއްޔު ބުނުލް ޙާރިޘާއި، އުންމު ޢުޘްމާން ބުން ޝުޢައިބު ބުން ޒިއްބާން އަދި އުންމު ވަލަދަކާއި ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. މި ހަތަރު އަނބުކަނބަލުންގެ ފަރާތްޕުޅުން 20 ދަރިކަކުކަނބަލުން ލިބިވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އޭގެތެރޭގައި ހިމެނެނީ 17 ފިރިހެން ދަރިކަލުންނާއި 3 އަންހެން ދަރިކަނބަލުންނެވެ.
މުދައްރިސުންނާއި ގާތް ބޭކަލުން
ބައެއް ތާރީޚީ ފަތްފުއްތަކުން އެނގޭގަތުގައި ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒުގެ ޝުޔޫޚުންގެ ޢަދަދަކީ 33 އެވެ. އޭގެތެރެއިން 8 ބޭކަލުންނަކީ ޞަޙާބީ ބޭކަލުންނެވެ. އަނެއް 25 ބޭކަލުންނަކި ތާބިޢީ ބޭކަލުންނެވެ. ޞަޙާބީ ބޭކަލުންނަކީ: އަނަސް ބުން މާލިކް، ޢަބްދުﷲ ބުން ޢުމަރު ބުނުލް ޚައްޠާބު، ޢަބްދުﷲ ބުން ޖަޢުފަރު ބުން އަބީ ޠާލިބް، ޢުމަރު ބުން އަބީ ސަލަމަތުލް މަޚްޒޫމީ، އައްސާއިބު ބުން ޔަޒިދު، ޔޫސުފް ބުން ޢަބްދުﷲ ބުން ސަލާމް، އަދި ޢުބައިދު ބުން ޢަބްދުﷲ ބުން ޢަތަބަތު ބުން މަސްޢޫދެވެ.
ޚަލީފާކަމަށް އިސްކުރުން
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒު ޚަލީފާކަމަށް އިސްކުރެވުނީ ހިޖުރައިން 99 ވަނަ އަހަރުގެ ޞަފަރު މަހުގެ 10 ވަނައަށްވީ ހުކުރުދުވަހު ސުލައިމާން ބުން ޢަބްދުލްމަލިކު އަވަހާރަވުމާއި ގުޅިގެންނެވެ.ސުލައިމާނު ބުން ޢަބްދުލް މަލިކުގެ ވަޞިއްޔަތުގެ މައްޗަށް ޚަލީފާކަމަށް އިސްކުރެއްވި ނަމަވެސް، އަލުން ބައިޢަތު ހިއްޕެވިއެވެ.
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ޚަލީފާކަމާއި ގުޅިގެން ދެ ބަޔަކަށް ބަހާލެވެއެވެ. ޚަލީފާކަމުގެ ކުރިގެ ޙަޔާތްޕުޅަކީ ވަރަށް މުއްސަނދި ދިރިއުޅުއްވުމެއް އުޅުއްވި ޙަޔާތްޕުޅެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޚަލީފާކަން ލިބިވަޑައިގެންނެވުމާއެކު ދިރިއުޅުއްވުން ބަދަލުވެގެން ދިޔައީ މަސައްކަތްތެރިކަމުގެ މައިދާނަކަށެވެ. ބުނެވޭ ގޮތުގައި ޚިލާފަތަށް އިސްވެވަޑައިގަތުމުގެ ކުރިން އަހަރަކު 40 ހާސް ދީނާރު ލިބިވަޑައިގަންނަވައެވެ. ޚަލީފާކަން ލިބިވަޑައިގެންނެވުމާއެކު އަމިއްލަ ނަފްސު އިހުނަށްވުރެ މާ ފުރިހަމަޔަށް ހިސާބު ކުރައްވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައި ވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
ސުލައިމާން ބުން ޢަބްދުލްމަލިކު ފަސްދާނުވެޑުވުމަށްފަހު ވަޑައިގެންނެވީ ޚަލީފާގެ ސަވާރީގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް ހަމަ އެ ދުވަހު އެ ސަވާރީ ވިއަކަވާލައްވާފައި، އެއަށް ލިބިވަޑައިގެން ފައިސާ ބައިތުލްމާލަށް ލެއްވިއެވެ. އަދި ދަރުބާރުގައި ބޭނުން ކުރައްވަމުން ވަޑައިގެންނެވި ސާލުކޮޅުތަކާއި ދޫލަކޮޅުތައްފަދަ ތަކެތިވެސް ވިއްކަވާލެއްވަމަށްފަހު ލިބި ވަޑއިގެންނެވި އެއްޗެއް ބައިތުލްމާލަށް ލެއްވެވިއެވެ. އަދި ކުރިން ބޭނުންކުރެއްވި ފޭރާންކޮޅުތައްވެސް އާދައިގެ ފޭރާންކޮޅަށް ބަދަލު ކުރެއްވިއެވެ. އަދި މީރު ރަހަލާ ކާބޯތަކެތި ފަރީއްކުޅުވުން ހުއްތަވާލެއްވުމަށްފަހު ދެރަ ނިކަމެތީންގެ ކާނާ ފަރިއްކޮޅެއްގެ ގޮތުގައި ޚިޔާރުކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ޚާދިމުން ގެންގުޅުއްވުމުގެ ބަދަލުގައި އަމިއަލައަށް މަސައްކަތްޕުޅު ކޮށްގެން އުޅުއްވިއެވެ.
ހަމަ އެހެންމެ ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒްގެ ވެރިކަމުގެ ދުވަސްވަރުގައި އިޢުލާން ވެގެން ދިޔަ އަނެއް ކަމަކީ، މީސްތަކުންގެ އަތުން އަތުލައިގަނެވިފައިވާ ބިންތައް އޭގެ ހައްޤުވެރީންނަށް ރައްދު ކުރުމާއި، އެފަދަ ޙައްޤުވެރިއެއް ނެތްނަމަ އެ ބިމެއް ބައިތުލްމާލަށް ލެއްވުމެވެ. ހަމަ އެހެންމެ އަނިޔާވެރި ވާލީން ވެރިކަމުން ދުރުކުރައްވައި އެމީހުންގެ ބަދަލުގައި އައު ބޭފުޅުން ޢައްޔަން ކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުން އުސާމާ ބުން ޒައިދުއްތޫޚީ މިޞްރުގެ ޞަދަޤާތުގެ ބައިން ވަކި ކުރެވުނެވެ. ސަބަބަކީ އޭނާގެ ފުށުން މީސްތަކުންނަށް ކުރިމަތިވަމުން ދިޔަ ގިނަގުނަ އަނިޔާތަކެވެ. ހަމަ އެހެންމެ އިފްރީޤިޔާ ގެ ވާލީ ކަމުން ޔަޒިދު ބުން އަބީ މުސްލިމް ވަކި ކުރެއްވުމާއި، ޢިރާޤުހެ ވާލީ ކަމުން ޞާލިޙް ބުން ޢަބްދުއްރަހްމާން ވަކި ކުރެއްވުމާއި، އަންދަލުސްގެ ވެރިކަމުން އަލް ހާރިޘް ބުން ޢަބްދުއްރަހްމާން އަލް ޘަޤަފީ ވަކި ކުރެއްވުން ހިމެނެއެވެ.
ހަމަ އެހެންމެ އެދުވަސްވަރު ހުއްޓަވާލި ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި، މުސްލިމިންނާއި ޣައިރު މުސްލިމުންނާއި ދެމެދު، ނުވަތަ މުސްލިމުންނާއި މުސްލިމުންނާއި ދެމެދު ހިނގަމުން ދިޔަ ހަނގުރާމަތައް ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. އަދި މިކަން ބަދަލުކުރެއްވީ މުސްލިމުން ޣައިރު މުސްލިމުންނަށް ދިނަށް ގޮވާލުމުގައި ޙިކްމަތާއި، ރިވެތި ގޮތުން ވަޢުޡާއި ނަޞޭޙަތް ދިނުމުގެ ތެރެއިން އެމީހުން އިސްލާމް ކުރުވުމަށެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ޚަވާރިޖުން ފަދަ ދެކޮޅުވެރީންނާއި ވާހަކަ ދައްކަވައި، އެމީހުންނަށް ވިސްނައި ދިނުމުގެ މައްޗަށެވެ. މި ދެގޮތުގައިވެސް ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒް ކާމިޔާބު ކުރެއްވިއެވެ. އެހެންކަމުން އެކަލޭގެފާނު ވެރިކަމުގެ ތެރޭގައި، އިންޑިޔާގެ ގިނަ ބަޔަކާއި އެމީހުންގެ ބައެއް ރަސްރަސްކަލުން އިސްލާމް ވިއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ކުރިން އިސްލާމް ނުވެ ތިބި މިޞްރުގެ ބައެއް މީހުންނާއި، ސޫރިޔާގެ ބައެއް މީހުންނާއި، ފާރިސީންގެ ބައެއް މީހުން އިސްލާމްވުންވެސް ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒުގެ ވެރިކަމުގައި ނަޞާރާއިންގެ އަތުން ނަގަމުން ދިޔަ ޖިޒުޔަ ލުއިކޮށްދެއްވެވިއެވެ. އަދި އެބައިމިހުންގެ ތެރެއިން އިސްލާމްވާ މީހުންގެ އަތުން ޖިޒްޔަ ނުނެންގެވުމާއި، މިކަމުގެ ސަބަބުންވެސް އިސްލާމްވާ މީހުންގެ ޢަދަދު ގިނަވުން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.
ޢަރަބި ނޫން މިހުންނަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި އައިސްފައިވާފަދަ ހަމަހަމަ ބައެއްކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒުގެ ވެރިކަމުގައި އިސްލާމީ ރިސާލަތު ފެތުރުމުގައި ދީނަށް ގޮވާލާނެ ގޮތެއް ހަމަޖެހިގެން ދިޔައެވެ. އަދި މީސްތަކުންކުރެ ކޮންމެ މީހަކުވެސް އެމީހަކު ދާން ބޭނުންވާ ތަނަކަށް ދިއުމުގެ މިނިވަންކަން ދެއްވިއެވެ. އަދި ރާބުއިމާއި، ޒިނޭ ކުރުމުގެ އާދަތައް މަނާކުރުމާއެކު، މިނެކިރުމުގެ ކަންތައްވެސް ވަކި އިޞޫލެއްގެ މަތިން ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒުގެ ވަރިކަމުގެ ދަށުގައި ދަނޑުބިންތައް އިޞްލާޙު ކުރެވި، ސާފުކުރެވުނުކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ އެކަލޭގެފާނީ ފަޤީރުންނަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އެހީތެރިވެ ވަޑައިގެން އުޅުއްވި ބޭކަލެކެވެ.
އަޚްލާޤީ ސިފަތަކާއި އަޅުކަން
ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒު ބޮޑުފުޅުވަމުން އައި ޞާލިޙު ބޭކަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެންކަމުންއެކަލޭގެފާނުގެ ޒުވާން ޢުމުރުފުޅާއި އޭގެ ފަހަށްވެސް އެކަލޭގެފާނުގެ އުޅުއްވުން ބިނާވެފައި ވަނީ ރިވެތި އަޚްލާޤާއެކު ﷲއަށް ތަޤުވާވެރި ވުމުގެ އުޞޫލުގެ މައްޗަށެވެ.
އެކަލޭގެފާނުގެ ތަވާޟުޢުވެރިކަމަކީވެސް މީސްތަކުންގެ ތެރޭގައި މަޝްހޫރު ވެފައިވާ ކަމެކެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގެ ޒަމާނުގައި އެއްދުވަހަކު މީހަކު އައިސް އެކަލޭގެފާނުގެ މަޖްލީހަށް ވަންނަމުން “އައްސަލާމް ޢަލައިކް ޔާ އަމީރުލް މުއުމިނީން” މިހެން ކިޔައި އެކަލޭގެފާނަށް ސަލާމް ކުރިއެވެ. އެހިނދު އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. “ކަލޭގެ ސަލާމް ޢާންމު ކުރާށެވެ.” ހަމަ އެހެންމެ އެކަލޭގެފާނު އެކަލޭގެފާނުގެ ސިފައިންނަށް އަންގަވާފައި ވަނީ އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ތެރެއަށް ވެދެވަޑައިގެންކަމުގައި ވިޔަސް ސެލިއުޓް ނުކުރުމަށެވެ. އަދި އެ ޙާލަތުގައި އެބައމީިހުން އިސްވެ އެކަލޭގެފާނަށް ސަލާމް ނުކުރުމަށެވެ. ވިދާޅުވެއެވެ. “ފަހެ ހަމަ ކަށަވަރުން އެ ޙާލަތުގައި ކަލޭމެންނަށް ސަލާމް ކުރަން ޖެހޭނީ އަހަންނެވެ”.
ބަޔާންވެ ދިޔަ ކަންތައްތަކުގެ އިތުރުން އެކަލޭގެފާނަކީ އިތުރުފުޅު ހެއްދެވުމުން ދުރުވެ ވަޑައިގެން ހުންނެވި ބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި ދޮގު ހެދުމަކީ ބުއްދިވެރީންނާއި އެކަށީގެންވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ފާޙިޝް ޢަމަލުތަކާއި ބަސްތަކުން އެއްކިބާވެ ވަޑައިގެން އުޅުއްވިއެވެ. ރިވާވެގެންވާ ގޮތުގައި އެއް ދުވަހަކު އެކަލޭގެފާނު މީސްތަކުންގެ ތެރެއަށް ވަޑައިގެން ސަލާމް ކުރުމަށް ހަނދުމަ ނެތި އިށީނދެ ވަޑައިގެންފިއެވެ. ފަހެ ކުޑަ ހިނދުކޮޅަކުން މިކަން އެކަލޭގެފާނަށް ހަނދުމަފުޅު ވެގެން ތެދުވެވަޑައިގެން އެބައިމީހުންނާއި ވަކިވަކީން ސަލާމްކުރެއްވުމަށްފަހު އިށީނދެ ވަޑައިގެންފިއެވެ.
އެކަލޭގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގައި ކޮންމެ ރެއަކު ފިޤުޙުވެރިންނާއި ބައްދަލު ކުރައްވައި، މަރު ހަނދާންކޮށް، ޤިޔާމަތް ދުވަހާއި އާޚިރަތުގެ ކަންތައްތައް ހަނދުމަފުޅުކުރައްވައި ކީރިތި ކުރައްވައި އުޅުއަވާއިރު ހީވަނީ އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ޖަނާޒާއެއް ވާހެންނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިސް މީހުންގެ ގޮތުގައި ޞާލިޙުންނާއި ތަޤުވާވެރިން ނޫނީ ނުހިމަނުއްވަވައެވެ. އެބައިމީހުންގެ ނަޞޭޙަތާއި އިރުޝާދު އަބަދުވެސް އަޑު އައްސަވާ އުޅުއްވައެވެ.
އުމަރު ބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒަކީ އަޅުން މިނިވަން ކުރައްވައި އުޅުއްވި ބޭކަލެކެވެ. ރިވާވެގެންވާ ގޮތުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޅު ކުއްޖަކު ހިފަހައްޓަވާފައި ބެހެއްޓެވުމަށްފަހު އެ ކުއްޖާއާއި މުޚާޠަބު ކުރައްވައި އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. “އެންމެހައި މީސްތަކުން ވަނީ ހެޔޮ ޙާލުގައެވެ. ތިމަން ކަލޭގެފާނާއި ކަލެޔާ މެނުވީއެވެ. ފަހެ ކަލެޔަކީ މިނިވަނެކެވެ. ކަލޭ ބޭނުން ތަނަކަށް ދާށެވެ.” މީހަކަށް ބޮޑު ޢުޤޫބާތެއް ދިނުމުގެ ކުރީން ތިން ދުވަހަށް އެމީހާ ބަންދު ކުރެއްވުމަކީވެސް ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒް ގެންގުޅުއްވި ސިޔާސަތެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ޢިލްމުވެރީންނަށް މާތްކޮށް ހިއްތަވައި، އެބައިމީހުންގެ ޤަދަރު އުފުއްލަވައި، އެބައިމީހުންގެ ބޭނުންތައް ފުއްދަވައިދެއްވި ބޭކަލެކެވެ.
އެކަލޭގެފާނަކީ އަޅުކަން ކުރެއްވުން ގިނަ ބޭކަލެކެވެ. ކޮންމެ ރަމަޟާން މަހަކު 17 ފަހަރު ޚަތިމް ކުރައްވާ އުޅުއްވިއެވެ. ސަބަބަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ މުދައްރިސުން ކަމުގައިވާ އަޞްޙާބުންނާއި ތާބިޢީންގެ ކިބައިން، ޢިލްމަށް ޢަމަލު ކުރެއްވުމުގެ އާދަ ހިއްޕަވާފައި ވާތީއެވެ. އަދި ޢުމަރު ބުން ޢަބްދުލްޢަޒީޒަކީ، ކޮންމެ ހޯމަ ދުވަހަކާއި، ބުރާސްފަތި ދުވަހާއި، ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަހާއި، ޢާޝޫރާ ދުވަހާއި، ޙައްޖު ދުވަހު ރޯދަ ހިއްޕެވި ބޭކަލެކެވެ.
އިބްނު ސަޢުދު ރިވާކުރައްވާ ގޮތުގައި ޢުމަރު ބުން އަބްދުލްޢަޒީޒަކީ މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ރޯދަވީއްލާ ވަގުތުގައި އެކަމަށް އަވަސް ބޭކަލެއްކަމުގައި ވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ހާރު ފަސްކުރެއްވުމަށް އެކަލޭގެފާނު ލޯބި ކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ނަމާދުގެ ފުރިހަމަކަމާއިމެދު ބައެއް ބޭކަލުން ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. “ނަމާދުގައި ހުންނަވާ ހަނުހިމޭންކަމާއި، ކިޔަވާ ވިދާޅުވުމާއި، ސަޖިދައިގައި އޮންނެވުމާއި ރުކޫޢު ފުރިހަމަ ކުރެއްވުމާއި މިކަންކަމަށް ބަލާއިރު ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒުގެ ނަމާދުކުރެއްވުން ކީރިތި ރަސޫލާގެ ނަމާދުކުރެއްވުމާއި ވައްތަރުވެއެވެ.” މިހެން އަނަސްބުން މާލިކު ވިދާޅުވިއެވެ. ޢުމަރުބުން އަޒީޒު ދެކެވަޑައި ގަންނަވާ ގޮތުގައި ޙާކިމުންނަށް ހަދިޔާ ދިނުމަކީ ރިޝްވަތު ދިނުމެވެ. ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒުގެ ޒަމާނުގައި މުސްލިމުންގެ ޒިންމާގައި ތިބޭ މީހުންނަށް ރަލާއި މަސްތުވާތަކެތި މުސްލިމުން އުޅޭރަށްރަށަށް ގެނައުން މަނާކުރެއްވިއެވެ. އަދި މީހެއްގެ އަތުން އެފަދަ އެއްޗެއް ފެނިއްޖެނަމަ އެތަކެތި ނައްތަވާލެއްވިއެވެ. ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒުގެ ޚާދިމުންގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވާ ގޮތުގައި އެކަލޭގެފާނު ޚަލީފާކަމަށް އިސްކުރެވުނުފަހުން އަވަހާރަވެއްޖެއުމަށް ދާންދެން ބަނޑުފުޅުބޮޑުވަންދެން ފަރިއްނުކުޅުއްވައެވެ. ހަމައެހެންމެ އެކަލޭގެފާނު ދުވާލެއްގެމައްޗަށް ދެދިރުހަމުގެ މިންވަރުން ޚަރަދުތައް ހަމަޖައްސަވާކަމަށް ޢަމްރުބުން މުހާޖިރުގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވެއެވެ.
ބުނެވޭގޮތުގައި އެއްދުވަހަކު ޚަޒާނާއިން މީރުވަސްދުވާ ގޮމަކަސްތޫރިއެއް ނެރެވުނެވެ. އަދި މިގޮމަކަސްތޫރި ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒުގެ އަރިހަށް ގެނެވުނު ހިނދު އެކަލޭގެފާނުގެ ނޭފަތްޕުޅުގައި ހިފަހައްޓަވާ އޭގެވަސް އެކަލޭގެފާނަށް ނުދުވާނެގޮތް ހެއްދެވިއެވެ. ފެހެ އެހިނދު އެކަލޭގެފާނުގެ އެކުވެރިންގެ ތެރެއިން ބޭކަލަކު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ މުއުމިނުންގެ ޢަމީރެވެ. “މީރުވަސްދުވުމުން ކަލޭގެފާނަށް އުނދަގޫފުޅުވެ ގެއްލުންވާގޮތް ވެވަޑައިގަންނަވާތޯއެވެ.” ފަހެ އެހިނދު ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒު ވިދާޅުވިއެވެ. “އޭގެ މީރުވަސް ފިޔަވައި އެއިންލިބޭ ފައިދާއެއް ވޭހެއްޔެވެ؟” އެތަނުން އެގޮމާކަސްތޫރި ގެންދެވެންދެން އެކަލޭގެފާނުގެ ނޭފަތްޕުޅުގައި ހިފަހައްޓަވައިގެން ހުންނެވިއެވެ.
ފުޠޫޙާތު
ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒު ޚަލީފާކަމަށް އިސްވެވަޑައިގެންނެވުމާއި އެކު މަސްލަމަޢުބުން ޢަބްދުލް މަލިކުގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި ޤުޞްޠަންޠީނިޔާ ޙިޞާރުކޮށްގެން ތިބި އިސްލާމީ ލަޝްކަރަށް މަދަދާއި ކާބޯތަކެތި ފޮނުއްވިއެވެ. ދެން އެއަށްފަހު ކުޑަދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި މަސަލަމާއަށް އެންގެވީ އެ ޙިޞާރު ރޫޅާލެއްވުމަށްފަހު އެނބުރި ވަޑައިގެންނެވުމަށެވެ.
ހަމައެހެންމެ އެދުވަސްތަކުގެ ތެރޭގައި ތުރުކީން އަޒަރުބައިޖާނަށް ހަމަލާދީ އެތާންގައި ދިރިއުޅޭ މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން ބައެއް ޤަތުލްކޮށް ހެދުމަށްފަހު އެމީހުންގެ އަތުން އެތަން ނިގުޅައިގެންފިއެވެ. އެހެންކަމުން އެބައިމީހުންނާއި ޙަމަލާދެއްވުމަށް ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒު ފޮނުއްވެވީ ޙާތިމް ބުނު ނުޢުމާނުލް ބާހިލީއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅުން ތުރުކީން ބަލިވެ ވަރަށްގިނަ ބަޔަކު ޤަތުލްވެގެން ދިޔައެވެ. މިބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ފަންސާހަކަށް މީހުން އަސީރު ކުރެވުނެވެ.
ކޮންމެއަކަސް ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒުގެ ޚަލިފާކަމުގެ މުއްދަތަކީ ކުރުމުއްދަތަކަށް ވުމުން އިސްލާމީ ފުޠޫޙާތު އިތުރަށް ފުޅާވާނެ ފުރުސަތެއް ނުލިބުނެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގެ މުއްދަތު ދިގުނަމަ ފުޠޫޙާތު ފުޅާވާނެކަން ޔަޤީނެވެ. އެހެނީ އޭރު އިސްލާމީ ދަޢުލަތުގެ ތެރޭގައި ދާޚިލީ އެއްވެސް ހަމަނުޖެހުމެއް އަދި ފިތުނަ ފަސާދައެއް ނުވެއެވެ.
ޚަވާރިޖުން
ޢަބްދުލް މަލިކުގެ ދަރިންގެ ތެރެއިން ވަލީދާއި ސުލައިމާނުގެ ވެރިކަމުގައި ޚަވާރިޖުން ހަމަހިމޭން ކަމުގައި ތިބުމަށްފަހު ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒުގެ ވެރިކަމުގައި އެބައިމީހުން ޢިރާޤުގެ ތެރޭގައި ފާޅުވާން ފަށައިފިއެވެ. މިކަމާގުޅިގެން އެތާނގެ ގަވަރުނަރު ޢަބްދުލް ޙަމީދުބިން ޢަބްދުއް ރަޙްމާން ބިން ޒައިދު ބުނު ޚައްތާބަށް ފަތްކޮޅެއް ލިޔުއްވާ އަމުރުކުރެއްވީ އެބައިމީހުންނަށް ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ރަސޫލާގެ ސުންނަތައް އެނބުރި އައުމަށް ގޮވާލެއްވުމަށެވެ. މިއަމުރާއި އެއްގޮތަށް ޢިރާޤުގެ ގަވަރުނަރު ގޮވާލިގޮވާލުމަށް އެބައިމީހުން ބީރު ކަންފަތެއް ދިނުމުން އެކަލޭގެފާނު ލަޝްކަރެއް ތައްޔާރުކުރައްވައި ޚަވާރިޖުންނާއި ޙަމަލާދެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް އެ ޙަމަލާގައި ޢަބްދުލް ޙަމީދުގެ ލަޝްކަރު ޚަވާރިޖުންގެ އަތުން ބަލިވިއެވެ. މިކަމާއި ގުޅިގެން ޚަލީފާއަށް މަޖުބޫރު ވެވަޑައިގަތީ އެބައިމީހުންނާއި ހަނގުރާމަ ކުރެއްވުމަށް މަސްލަމާބިން ޢަބްދުލް މަލިކުގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި ޝާމްކަރައިގެ އަހުލުވެރިންގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ ލަޝްކަރެއް ފޮނުވާށެވެ. އެލަޝްކަރު ޚަވާރިޖުންނާއި ހަނގުރާމަކޮށް ކާމިޔާބު ހޯއްދެވިއެވެ.
އަވަހާރަވުން
ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒު އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 101 ވަނަ އަހަރުގެ ރަޖަބުމަހުގެ 25 ވަނަ ދުވަހު ދައިރުއްސަމްޢާން އޭ ކިޔުނު ރަށުގައެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ޚަލީފާކަމުގެ މުއްދަތަކީ 2 އަހަރާއި 5 މަހާއި ދުވަސްކޮޅެކެވެ. ބުނެވޭގޮތުގައި ޢުމަރުބުން ޢަބްދުލް ޢަޒީޒު އަވަހާރަވީ މީހަކު އެކަލޭގެފާނަށް އެރުއްވި ވިހަ ފަރިއްކޮޅެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. އަދި މިވިހަ ފަރިއްކޮޅު އެކަލޭގެފާނަށް އެރުއްވީ، 1000 ދީނާރަށް ދަހިވެތިވެފައި ހުރި އެކަލޭގެފާނުގެ ޚާދިމެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަށްފަހު ޚަލީފަކަމަށް އިސްކުރެވުނީ ޔަޒީދުބުން ޢަބްދުލް މަލިކެވެ. އޭރު އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 39 އަހަރެވެ.
އަޅުގަނޑުމެންގެ ވެރިންނަކީ މިފަދަ ބަޔަކަށް ވާނެނަމަ ކޮންފަދަ ހެއްޔެވެ؟ ﷲ ތަޢާލާ އެކަލޭގެފާނަށް ހެޔޮ ރަހްމަތް ލައްވާށިއެވެ!
ނިމުނީ
ރިފަރެންްސް – އިސްލާމީ ތާރީޚް – އިބްރާހިމް އަޙްމަދު
ލިޔުންތެރިޔާ އަށް ﷲ ރަޙްމަތް ލައްވާށިއެވެ. ވަރަށް މުހިއަމުރު ދަނޑިވަޅެއްގައި މި ލިތިން ޝާއިއު ތިކިރެއްވީ. އުމަރު ބިން އަބްދުލް ޢަޒީޒް ގެ ވެރިކަމުގެ ދުވަސްވަރު ގެ ވާހަކަ އާއި އެއްކޮށް ލިޔުއްވިނަމަ ވ ރަނގަޅުވީސް. ލަސްތަކެއްނުވެ އެބައި ފެންނާނެކަމަށް އުންމީދު ކުރަން
[…] ފުރަތަމަ ބައި ވިދާޅުވުމަށް […]